Đồng chí Hồ Tùng Mậu, tên khai sinh là Hồ Bá Cự, sinh ngày 15 tháng 6 năm 1896, tại làng Quỳnh Đôi, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An (nay là xã Quỳnh Anh, tỉnh Nghệ An), quê hương giàu truyền thống văn hóa, yêu nước và cách mạng. Ông nội là Phó bảng Hồ Bá Ôn, làm quan đến chức Án sát tỉnh Nam Định, đã anh dũng hy sinh trong khi chỉ huy giữ thành Nam Định (1883); Cha là Hồ Bá Kiện, thi đỗ cử nhân nhưng không ra làm quan mà tham gia phong trào Văn thân, bị thực dân Pháp bắt giam và bắn chết khi lãnh đạo khởi nghĩa phá ngục tại Nhà tù Lao Bảo. Lớn lên trong cảnh nước mất, nhà tan, phát huy truyền thống yêu nước, cách mạng của quê hương, gia đình, Hồ Tùng Mậu đã nuôi chí lớn và sớm tìm thấy con đường cách mạng.
Tháng 4/1920, Hồ Tùng Mậu cùng một số đồng chí nơi quê nhà ra nước ngoài hoạt động cách mạng. Năm 1923, đồng chí cùng với những thanh niên yêu nước thành lập Tâm Tâm xã (còn gọi là Tân Việt Thanh niên Đoàn) - một tổ chức có xu hướng cách mạng, nhằm mục đích đấu tranh giải phóng dân tộc.
Tháng 11/1924, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc từ Liên Xô tới Quảng Châu (Trung Quốc) tiếp xúc và kết nạp một số thành viên của Tâm Tâm xã vào tổ chức Cộng sản Đoàn (1925) để làm hạt nhân tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên - một trong những tổ chức cách mạng tiền thân của Đảng Cộng sản Việt Nam sau này. Đồng chí Hồ Tùng Mậu là một trong những thành viên tích cực trong việc phát triển tổ chức, trở thành một trong những hạt nhân xúc tiến mở rộng tổ chức cách mạng; là người học trò đắc lực, người cộng sự tin cậy của Nguyễn Ái Quốc trong thời gian Người ở Quảng Châu (Trung Quốc).
Đồng chí tham gia tổ chức các lớp huấn luyện "chính trị đặc biệt" do Nguyễn Ái Quốc mở tại nhiều địa điểm khác nhau nhằm truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin cho các cán bộ học tập. Đồng thời tham gia xuất bản tờ tuần báo "Thanh niên". Tháng 5/1929, tại Đại hội Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên lần thứ nhất, đồng chí Hồ Tùng Mậu được Đại hội bầu làm ủy viên chính thức của Tổng bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Cuối năm 1929, sau khi sang Hồng Kông, đồng chí gia nhập An Nam Cộng sản Đảng, đồng thời tích cực vận động cho sự hợp nhất các tổ chức cộng sản thành một đảng duy nhất.
Mùa Xuân năm 1930, Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã triệu tập và chủ trì Hội nghị thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam. Đồng chí Hồ Tùng Mậu là "người giúp việc và thư ký" Hội nghị. Sự thành công của quá trình vận động cách mạng, đi đến thống nhất để hợp nhất ba tổ chức Đảng trong nước thành một chính đảng, chấm dứt sự khủng hoảng tổ chức lãnh đạo cách mạng Việt Nam, có công đóng góp to lớn của đồng chí Hồ Tùng Mậu.
Tháng 6/1931, khi Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc bị cảnh sát Hương Cảng (Hồng Kông) bắt, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã liên hệ với Hội Quốc tế Cứu tế Đỏ và được luật sư Loseby bào chữa cho Người. Vì thế, Đồng chí bị nhà cầm quyền Hồng Kông bắt giam, nhưng vì không đủ chứng cứ buộc tội nên họ trục xuất khỏi Hồng Kông. Ngày 30/6/1931, khi thuyền vừa cập bến Thượng Hải, đồng chí Hồ Tùng Mậu bị mật thám thực dân Pháp bắt và giải về Việt Nam xét xử, kết án tù chung thân. Đồng chí Hồ Tùng Mậu bị giam cầm ở nhà tù Hỏa Lò, nhà lao Kon Tum, rồi nhà đày Buôn Ma Thuật, trong thời gian từ năm 1933 đến năm 1941. Ở đây, những kinh nghiệm của một chiến sĩ cộng sản chín chắn và sâu sắc đã được Đồng chí phát huy để tập hợp đoàn kết anh em, chú trọng công tác học tập nâng cao trình độ hiểu biết văn hóa, chính trị cho các bạn tù. Đồng chí chủ trương đấu tranh trong tù cần giữ nghiêm kỷ luật nội bộ, khôn khéo tránh những âm mưu khiêu khích của địch. Đồng thời, Đồng chí lãnh đạo anh em cương quyết đấu tranh với địch để cải thiện điều kiện sống trong tù, không để địch tùy tiện vô cớ khủng bố, đàn áp tù nhân. Trải qua nhiều nhà tù, chịu đựng nhiều gian lao cực khổ nhưng đồng chí Hồ Tùng Mậu luôn giữ vững khí tiết của người chiến sĩ cách mạng; tinh thần lạc quan và lòng thương yêu đồng chí, đồng bào của Đồng chí luôn tỏa sáng giữa chốn lao tù đế quốc. Đồng chí là trung tâm đoàn kết, khích lệ tinh thần đấu tranh cách mạng kiên cường đối với các anh em tù chính trị trong nhà lao.
Năm 1941, sau khi được trả tự do, tuy bị quản thúc, Đồng chí vẫn tìm cách bắt liên lạc với Đảng, tiếp tục hoạt động cách mạng và tích cực tham gia chuẩn bị lực lượng cho Tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, năm 1946, đồng chí Hồ Tùng Mậu được giao phụ trách Trường Quân chính ở Nhượng Bạn (Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh) để đào tạo cán bộ quân sự phục vụ kháng chiến, kiến quốc. Tháng 12/1946, Đồng chí được Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh ủy nhiệm làm Chủ tịch Ủy ban kháng chiến (sau là Ủy ban Kháng chiến Hành chính) Liên khu IV, đồng thời được bầu làm Ủy viên Thường vụ Liên khu ủy.
Ngày 18/12/1949, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh 138/B-SL thành lập Ban Thanh tra Chính phủ trực thuộc Phủ Thủ tướng và Sắc lệnh số 138/C-SL cử đồng chí Hồ Tùng Mậu giữ chức Tổng Thanh tra. Đầu năm 1950, Trung ương Đảng và Chính phủ quyết định thành lập "Hội Việt - Hoa hữu nghị", đồng chí Hồ Tùng Mậu được phân công là Hội trưởng đầu tiên của Hội này. Tháng 2/1951, tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng, đồng chí Hồ Tùng Mậu được bầu làm Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng. Ngày 23/7/1951 trên đường vào Liên khu IV công tác, tại thị trấn Còng (Thanh Hóa) đồng chí Hồ Tùng Mậu đã bị máy bay địch phát hiện, đuổi bắn và hy sinh.
Với 55 tuổi đời, hơn 30 năm hoạt động cách mạng, đồng chí Hồ Tùng Mậu đã hoàn thành xuất sắc nhiều trọng trách mà Đảng, Nhà nước và Nhân dân giao phó. Đồng chí là tấm gương sáng về phẩm chất đạo đức của người chiến sĩ cộng sản, hiến dâng trọn đời cho sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc ta; được Đảng, Nhà nước tặng Huân chương Sao vàng, Huân chương Hồ Chí Minh và nhiều huân, huy chương cao quý khác.
Kỷ niệm 130 năm Ngày sinh đồng chí Hồ Tùng Mậu (15/6/1896 - 15/6/2026) là dịp để toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta thành kính tri ân công lao, đóng góp to lớn của Đồng chí và các nhà lãnh đạo tiền bối tiêu biểu đối với sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc. Đồng thời, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục chính trị, tư tưởng, đạo đức, lối sống cho cán bộ, đảng viên, Nhân dân; củng cố và bồi đắp niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước, chế độ xã hội chủ nghĩa; góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu, nhiệm vụ theo Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, biến quyết tâm chính trị thành chương trình hành động thiết thực, hiệu quả ở từng cấp, từng ngành, từng cơ quan, đơn vị, địa phương, đưa đất nước phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới./.
Kim Thoa